Зоонимика

Ономастиканың хайван, кош-корт кушаматларын өйрәнә торган тармагы.

 

Идиома

Сүзлек берәмлеге сыйфатында теркәлә торган, кимендә ике сүзле һәм үзенчәлекле мәгънәле тотрыклы сүзтезмә.

Төрләре:

  1. Әйтем.
  2. Мәкаль.
  3. Әйтем һәм мәкаль арасында йөри торган арадаш төрләр.
  4. Фигыль + фигыль калыбындагы идиома.
  5. Аналитик идиома.
  6. Мөстәкыйль сүз + ярдәмлек сүз калыбындагы идиома.
  7. Ярдәмлек сүзләрдән генә төзелгән идиомалар.
  8. Лексик-гармматик идиома.
  9. Кинетик идиома.
  10. Термин идиома.
  11. Канатлы әйтелмә.
  12. Образсыз идиома.

 

Иҗек

Әйтелешнең иң кечкенә берәмлеге.

Иҗек калыплары:

  1. С
  2. СТ
  3. СТТ
  4. ТСТ
  5. ТСТТ
  6. ТС

Биредә С – сузык авазны, Т тартык авазны аңлата.

Төрләре:

  • ачык иҗек — сузыкка беткән иҗек;
  • ябык иҗек — тартыкка беткән иҗек.

 

Интонация

Сөйләмдә тавышның хәрәкәте: күтәрелүе, төшүе, көчәюе, әкренәюе, сузыбрак әйтелүе, паузалар ясалу.

Компонентлары:

  • пауза;
  • логик басым;
  • фраза басымы;
  • тойгы басымы;
  • сөйләм көе.

Төрләре:

  • тулы;
  • күтәрелүче;
  • төшүче;
  • катнаш.

Көенә карап:

  • хәбәр итү интонациясе;
  • санау интонациясе;
  • каршылык интонациясе;
  • көттерү интонациясе;
  • аныклау интонациясе.

 

Исем

Предмет һәм затларны белдерә торган сүз төркеме. Кем? нәрсә? кемнең? нәрсәнең? кемгә? нәрсәгә? кебек сорауларга җавап бирә. Килеш һәм тартым белән төрләнә, берлек һәм күплек санда килә. Җөмләдә күбесенчә ия яки тәмамлык булып килә.

  1. Ялгызлык исем (бер төрдән булган әйберләрнең берсенә генә бирелә торган исем).
  2. Уртаклык исем (бер төрдән булган әйберләрне, күренешләрне атаучы исем).

 

Искергән сүзләр

Актив кулланылыштан төшеп калган, әмма телнең пассив сүзлек составында сакланган, шушы телдә сөйләшүчеләрнең күбесенә аңлашыла торган сүзләр.

  1. Тарихи сүзләр – кулланылыштан төшеп калган, югалган предмет һәм күренеш атамалары.
  2. Архаизмнар – предмет һәм күренешләрнең искергән атамалары.

 

Ия

Җөмләдә баш килеш мәгънәсендәге сүз белән бирелеп, бер җөмлә кисәгенә дә буйсынмыйча, хәбәр белән генә бәйләнеп килгән баш кисәк. Төрләре:

  • гади ия;
  • тезмә ия.